Diyarbakır gezilecek yerler denildiğinde, binlerce yıllık tarihi, farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış kültürel zenginliği ve kendine özgü mimarisiyle öne çıkan birçok önemli nokta akla gelir. Mezopotamya’nın kalbinde yer alan bu kadim şehir, surları, hanları, camileri ve kiliseleriyle geçmişin izlerini günümüze taşır. Tarihi Diyarbakır Surları’ndan Hevsel Bahçeleri’ne, Ulu Camii’nden dar sokaklı eski şehir dokusuna kadar uzanan bu çeşitlilik, ziyaretçilere adeta açık hava müzesi deneyimi sunar. Eğer tarih, kültür ve eşsiz lezzetleri bir arada keşfetmek istiyorsanız, Diyarbakır gezilecek yerler listesi sizi unutulmaz bir yolculuğa çıkaracaktır.
Diyarbakır Surları ve İçkale
Konum: Şehir merkezini çevreleyen, 5.5 km uzunluğundaki sur duvarları ve kuzeydoğudaki İçkale bölgesidir.
Tarihçe: MÖ 3000’li yıllarda Persler tarafından başlatılmış, Roma, Bizans, Arap, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde genişletilmiştir. MS 349’da Roma İmparatoru Constantius II tarafından bugünkü şekli verilmiştir. 2015’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.
Mimari: Bazalt taştan inşa edilmiş, 12 metre yüksekliğe ulaşan, 82 burç ve 4 ana kapı içerir. İçkale’de Artuklu Sarayı kalıntıları, Saint George Kilisesi ve Amida Höyük bulunur.
Ziyaret: Surlar üzerinde yürüyüş yapılabilir, özellikle Keçi Burcu ve Evli Beden Burcu manzaralıdır. İçkale Arkeoloji Müzesi ile beraber ziyaret edilir. Giriş ücretsizdir, müze ücretlidir. Diyarbakır Surları, Diyarbakır gezilecek yerler arasında en önemli simgelerden biridir.
Diyarbakır Ulu Camii
Konum: Sur içinde, ana yolların kesişim noktasında, Hasan Paşa Hanı’nın karşısında yer alır. Ulu Camii, Diyarbakır gezilecek yerler listesinde dini ve tarihi önemiyle öne çıkar
Tarihçe: 639 yılında Diyarbakır’ın fethiyle Mar Toma Kilisesi camiye çevrilmiştir. İslam aleminde Kâbe, Mescid-i Nebevi, Mescid-i Aksa ve Şam Emeviye’den sonra 5. Harem-i Şerif olarak kabul edilir. Melikşah, Gıyaseddin Keyhüsrev, Uzun Hasan ve Osmanlı padişahlarınca onarılmıştır.
Mimari: Şam Emeviye Camii’nin Anadolu’ya yansıması olarak yorumlanan transept planlı yapıdır. Hanefi ve Şafi mezhepleri için ayrı bölümler, Mesudiye ve Zinciriye medreseleri, El Cezeri’nin güneş saati bulunur.
Hasan Paşa Hanı
Konum: Sur içinde, Ulu Camii’nin karşısında, Gazi Caddesi üzerinde yer alır.
Tarihçe: 1572’de Vezir Hasan Paşa tarafından yaptırılmıştır. Osmanlı döneminde kervansaray ve ticaret merkezi olarak kullanılmış, son dönemde restore edilmiştir.
Mimari: Kare planlı, iki katlı, avlulu han yapısıdır. Kesme bazalt taştan inşa edilmiş, üst katta odalar, alt katta depolar ve dükkânlar bulunur. Avludaki havuz ve revaklar tipik Osmanlı kervansaray özelliklerini taşır.
Kullanım: Günümüzde kafeler, restoranlar ve hediyelik eşya dükkânlarıyla canlı bir mekandır. Geleneksel kahvaltı ve Diyarbakır mutfağı (ciğer kebabı, karpuz, çiğ köfte) deneyebilirsiniz.
Ziyaret: 08:00-22:00 arası işletmeler açıktır. Giriş ücretsiz, müze bölümü varsa ayrı ücretlidir.
On Gözlü Köprü (Dicle Köprüsü)
Konum: Sur ilçesinde, Dicle Nehri üzerinde, Mardin Kapısı dışında yer alır.
Tarihçe: 1065-1067 yılları arasında Mervaniler döneminde Übeyd oğlu Yusuf tarafından inşa edilmiştir. İpek Yolu’nun önemli geçiş noktasıdır.
Mimari: 178 metre uzunluğunda, 5.6-10.2 metre genişliğinde, tamamen bazalt taştan, 10 gözlü (kemerli) yapıdır. Orta kemer diğerlerinden geniş ve farklı şekildedir.
Restorasyon: 2007’de başlayan çalışmalarla taşıt trafiğine kapatılmış, özgün taş döşeme açığa çıkarılmıştır. Çevresi peyzaj düzenlemesiyle yenilenmiştir.
Ziyaret: 24 saat açık, ücretsizdir. Gün batımı ve akşam aydınlatmalı hali fotoğraf için idealdir. On Gözlü Köprü, manzarasıyla Diyarbakır gezilecek yerler listesinde en çok fotoğraflanan noktalardan biridir.
Diyarbakır Arkeoloji Müzesi
Konum: Sur ilçesinde, İçkale içinde, Amida Höyük üzerinde yer alır.
Tarihçe: 1934’te Zinciriye Medresesi’nde kurulmuş, 1985’te İçkale’deki bugünkü binasına taşınmıştır. Son 10 yılda 7.030 yeni eser kazandırılmıştır.
Koleksiyon: Neolitik dönemden Osmanlı’ya kadar 12 bin yıllık skalayı kapsar. Amida Höyük kazılarından buluntular, Artuklu sarayı kalıntıları, Roma heykelleri, Urartu bronzları ve Sümer dönemi seramikleri sergilenir.
Özel Bölümler: Kapalı sergi salonları ve açık hava müzesi (Artuklu Sarayı havuzu, Saint George Kilisesi) birleşik olarak ziyaret edilir.
Ziyaret: 09:00-18:30 arası açıktır. Giriş ücretlidir, Müzekart geçerlidir.
Saint George Kilisesi
Konum: İçkale içinde, Arkeoloji Müzesi kompleksinde yer alır.
Tarihçe: MS 2-3. yüzyılda Roma sivil yapısı olarak inşa edilmiş, sonradan kiliseye çevrilmiştir. 518’de İmparator Anastasius tarafından onarılmış, Artuklu döneminde batısına kubbeli ek bölüm (medrese/hamam) eklenmiş, Osmanlı’da cephanelik kullanılmıştır.
Mimari: Üç nefli bazilikal plan, 9×12 metre ölçülerinde, kareye yakın dikdörtgen formdadır. Orta nef elips kubbe ile örtülüdür. Doğuda ana apsis ve iki yanda apsidiyoller bulunur. Bazalt taş, moloz ve tuğla kullanılmıştır.
Günümüz: Cumhuriyet döneminde sekizgen konik kiremit çatı eklenmiş, günümüzde müze kompleksi içinde sanat galerisi olarak kullanılmaktadır. Saint George Kilisesi, Diyarbakır gezilecek yerler listesinde farklı medeniyetlerin izlerini bir arada görmek isteyenler için önemli bir noktadır.
Cahit Sıtkı Tarancı Müzesi
Tarihçe: Şair Cahit Sıtkı Tarancı’nın (1910-1956) doğup büyüdüğü, 1733 tarihli tarihi bir konaktır. “Memleketim” şiirinin yazarı, “Otuz Beş Yaş” şiiriyle tanınan şairin yaşamını yansıtır.
Mimari: Tipik Diyarbakır konak mimarisidir. İki katlı, avlulu, taş temelli, ahşap üst katlı yapıdır. Orijinal oda düzeni, divan köşesi ve geleneksel mobilyalar korunmuştur.
Koleksiyon: Şairin kişisel eşyaları, el yazmaları, kitapları, fotoğrafları ve dönemin etnografik objeleri sergilenmektedir. Diyarbakır’ın edebiyat tarihine ışık tutar.
Ziyaret: 09:00-17:00 arası açıktır. Giriş ücretsizdir. Şiir severler için özellikle anlamlı bir mekandır.
Hevsel Bahçeleri
Konum: Diyarbakır surları ile Dicle Nehri arasında, yaklaşık 700 hektarlık alanda uzanan verimli tarım arazileridir.
Tarihçe: Mezopotamya’nın verimli topraklarında, Urartular, Asurlular, Romalılar ve Osmanlılar döneminde aktif tarım alanı olarak kullanılmıştır. 2015’te Diyarbakır surlarıyla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.
Özellikler: Karasal ve Akdeniz ikliminin etkisinde, palmiyeler, söğüt ağaçları, üzüm bağları ve meyve bahçeleriyle zengin biyolojik çeşitlilik sunar. Göçmen kuşların önemli durak noktasıdır. Tarihi sulama kanalları Ortaçağ Dicle Kıyı Kültürü’nün izlerini taşır.
Ziyaret: 24 saat açık, ücretsizdir. Bahar ve yaz aylarında yeşillik, sonbaharda hasat manzaraları idealdir. Piknik ve doğa yürüyüşü için uygundur. Hevsel Bahçeleri, doğasıyla Diyarbakır gezilecek yerler listesinde mutlaka görülmesi gereken alanlardan biridir.
Nebii Camii
Konum: Sur içinde, tarihi şehir merkezinde yer alır.
Tarihçe: 16. yüzyıl başlarında Akkoyunlu döneminde inşa edilmiştir. Mimarı belli olmamakla birlikte, dönemin tipik özelliklerini taşır.
Mimari: Enine dikdörtgen planlı, tek kubbeli yapıdır. Ortadaki kubbe yanlardaki tonozlu birimlerle desteklenir. Merkezi kubbe kuzey ve güneyden duvarlara, yanlarda birer bağımsız ayağa oturur. İki renkli (siyah-beyaz) bazalt taş işçiliği dikkat çeker. Kare planlı minaresi geleneği sürdürür.
Safa (Parlı) Camii
Konum: Sur içinde, Melek Ahmet Caddesi’nin kuzeyinde, Ulu Camii’nin batısında yer alır.
Tarihçe: 15. yüzyıl sonlarında Akkoyunlu döneminde, Şeyh İbrahim Safi’nin oğlu Cüneyt’in isteği üzerine Uzun Hasan tarafından yaptırılmıştır. İnşaat malzemelerine karıştırılan bitki nedeniyle “Parlı” (kokulu) adını almıştır. Evliya Çelebi “nemli havada dört duvarı misk kokar” diye yazmıştır.
Mimari: Enine dikdörtgen planlı, sekiz destekli kubbe şeması uygulanmıştır. Bu özelliğiyle Mimar Sinan’ın sekiz destekli planlarına örnek teşkil etmiştir. Silindirik gövdeli, yoğun taş süslemeli minaresi dikkat çeker.
Zinciriye Medresesi
Tarihçe: 1236 yılında Eyyubi hükümdarı Melik Salih Necmeddin tarafından yaptırıldığı düşünülür, ancak bazı kaynaklar 1198’de Artuklu dönemine atfeder.
Mimari: Kesme bazalt taştan, tek katlı, iki eyvanlı medresedir. Çapraz tonozlu eyvanlar, kemerli revaklarla çevrili avlu ve ortadaki fıskiyeli havuz tipik özellikleridir. Eğitim odaları, derslikler ve mescit içerir.
Ziyaret: Günümüzde Kuran kursu olarak kullanılmaktadır. Dışarıdan görülebilir, giriş izne bağlıdır.
Ali Paşa Medresesi
Konum: Sur içinde, tarihi şehir merkezinde yer alır.
Tarihçe: 1534-1537 yılları arasında Hadım Ali Paşa tarafından yaptırılmıştır. Osmanlı döneminde önemli eğitim merkezi olmuş, 1970’lerden sonra düşkünler evi olarak kullanılmıştır.
Mimari: Tek katlı, merkezi avlulu plana sahiptir. Avluda beşer oda, güneyde yarım sekizgen planlı, dilimli kubbeli mescit bulunur. Bazalt taş dış cephe, lokma parmaklıklı pencereler ve niş şömineler dikkat çeker.
Ziyaret: Günümüzde Diyarbakır Müftülüğüne bağlı Kuran kursu olarak hizmet vermektedir. Dışarıdan ziyaret edilebilir.
Şeyh Mutahhar Camii (Dört Ayaklı Minare)
Konum: Sur içinde, Hasan Paşa Hanı’nın yanında, dar bir sokakta yer alır.
Tarihçe: 1500 yılında Akkoyunlu beylerinden Kasım Bey tarafından, Şeyh Mutahhar’ın kabri üzerine yaptırılmıştır. Halk arasında “Dört Ayaklı Minare” olarak bilinir.
Mimari: Kare planlı, tek kubbeli cami, sıra sıra siyah-beyaz taşlardan yapılmıştır. Minaresi yapıdan bağımsız, dört yekpare taş sütun üzerine inşa edilmiş kare gövdelidir. Anadolu’da tek örnektir. Dört ayak dört İslam mezhebini simgeler. Yedi defa sütunlar altından geçmenin dileği kabul ettirdiğine inanılır.
Ziyaret: Aktif ibadethane olarak kullanılmaktadır. Giriş ücretsizdir. Minarenin etrafında dolaşmak turistik aktivitedir. Dört Ayaklı Minare, mimarisiyle Diyarbakır gezilecek yerler arasında en ilginç yapılardan biridir.
Hz. Süleyman Camii ve Türbesi
Tarihçe: 1155-1160 yılları arasında İnanoğulları veziri Kemaleddin Ebu’l Kasım Ali tarafından yaptırılmıştır. Asıl adı Kale Camii’dir. Diyarbakır’ın 639’da fethi sırasında şehit olan Hz. Halid bin Velid’in oğlu Hz. Süleyman ve 27 sahabenin türbesi üzerine inşa edilmiştir. Mekke-Medine’den sonra en fazla sahabe mezarının bulunduğu yerdir.
Mimari: Eğimli arazi üzerine kurulu, Selçuklu ve Osmanlı izlerini taşıyan yapıdır. 1631-1633’te Vali Murtaza Paşa tarafından genişletilmiştir. Şehitlik, namazgah, çeşme ve tuvaletler eklenmiştir.
Mesudiye Medresesi
Tarihçe: Artuklu döneminde inşa edilmiş, Diyarbakır’ın önemli medreselerinden biridir. Latifiye Medresesi ile birlikte şehrin tarihi eğitim kurumları arasında sayılır. Mesudiye Medresesi, Diyarbakır gezilecek yerler arasında eğitim tarihine ışık tutan önemli yapılardandır.
Mimari: Tipik Artuklu medrese özelliklerini taşır. Avlulu plan, derslikler ve mescit birimlerinden oluşur. Bazalt taş malzeme kullanımı dikkat çeker.
Ziyaret: Günümüzde aktif kullanımı devam etmektedir. Dışarıdan görülebilir.
Latifiye Medresesi
Konum: Sur içinde, tarihi şehir merkezinde yer alır.
Tarihçe: Osmanlı döneminde inşa edilmiş, Ali Paşa, Mesudiye ve Zinciriye medreseleriyle birlikte Diyarbakır’ın dört önemli medresesinden biridir. Tarihi eğitim faaliyetlerine ev sahipliği yapmıştır.
Mimari: Osmanlı medrese mimarisinin Diyarbakır’daki örneklerindendir. Avlulu plan, öğrenci odaları ve derslikleri içerir.
Ziyaret: Günümüzde aktif kullanımdadır. Dışarıdan ziyaret edilebilir.
Gazi Köşkü
Tarihçe: Osmanlı döneminde inşa edilmiş, tipik Diyarbakır konak mimarisinin örneklerinden biridir. Günümüzde müze veya kültür merkezi olarak değerlendirilmektedir. Gazi Köşkü, Diyarbakır gezilecek yerler arasında geleneksel yaşam kültürünü yansıtan önemli duraklardan biridir.
Mimari: İki katlı, avlulu, taş alt kat ve ahşap üst katlı yapıdır. Cumbalı pencereler, işlemeli kapılar ve geleneksel oda düzeni özellikleridir.